Verlichtinglight
De Mug wilde een voorstelling over de Verlichting maken. Dat kwam voort uit het feit dat we de afgelopen jaren vaak in de media horen dat wij kinderen van de Verlichting zijn en dat de Verlichting onze Westerse samenleving in grote mate heeft gevormd. Allerlei politieke partijen nemen het woord vrijheid in de mond, en de vrijheid van meningsuiting moet verdedigd worden. Maar eigenlijk kon niemand van de Mug beschrijven wat die verlichtingswaarden dan precies zijn, en ook de mensen om hen heen wisten het antwoord niet. Dat is de reden dat Joan Nederlof begonnen is met research naar deze periode, en in de Verlichting is gedoken.
De Verlichting is een verzameling politieke en filosofisch stromingen die zo’n beetje alle opvattingen in de Westerse samenleving grondig wijzigde. Deze stromingen ontstonden grofweg tussen 1650 en 1800. Omdat dit een lange periode is, is het moeilijk om te benoemen wat de kern is van de ideeën van de Verlichting, of om aan te wijzen wie de grote voorvechter van de Verlichting was. In ieder geval heeft de Verlichting de basiswaarden van onze samenleving gevormd: democratie, vrijheid van meningsuiting, scheiding van kerk en staat, vrijheid van individu.
De opvattingen die aan de basis lagen van de Verlichting ontstonden als reactie op de achterhaalde structuur van de samenleving. Men (maar lang niet iedereen!) begon in opstand te komen tegen het idee dat God bepaalt wat goed of fout is. Ook ontstond er onvrede over de sociale ongelijkheid in die tijd, en namen de wetenschap en de filosofie een grote vlucht. Hierdoor konden allerlei ‘wonderen’ die altijd aan Gods hand werden toegewezen plotseling natuurwetenschappelijk verklaard worden. Er ontstond een besef van een samenleving waar de rede de belangrijkste drijfveer kon zijn.
Vaak wordt er gedacht dat Nederland nogal een lauwe Verlichting heeft gekend. Er is echter een Engels professor die iets anders beweert. Jonathan Israël zegt dat er juist in Nederland een klimaat heerste waarin Verlichte denkers zich konden ontwikkelen. Hij noemt Spinoza bovendien de eerste echte Verlichte denker. Veel filosofen vestigden zich juist in Nederland, de boekdrukkunst floreerde hier en dat was niet voor niets. Bovendien werden de universiteiten in Nederland gecontroleerd door de staat, en niet door de kerk. Een essay dat Jonathan Israël schreef, was een belangrijke leidraad in de research voor de voorstelling. (In strijd met Spinoza. Het failliet van de Nederlandse Verlichting (1670-1800)) Al met al was de tijd van de Verlichting een roerige, rommelige tijd die geen echte helden voortbracht. Dat is waarschijnlijk ook de reden dat het bij ons niet echt een belletje doet rinkelen.
De voorstelling Verlichtinglight speelt zich af tussen 1781 en 1798 en er passeren een aantal historische gebeurtenissen de revue. Eind achttiende eeuw was Nederland een republiek met zeven gewesten, die bestuurd werd door een stadhouder: de Prins van Oranje. Die Prins was in dienst bij de aristocratie.
In 1776 breekt de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog uit. Amerika is een kolonie van Engeland en wil een onafhankelijke staat worden. Deze strijd veroorzaakte polarisatie in Nederland. Sommige mensen steunden de Amerikaanse vrijheidsstrijders, maar er waren ook mensen die Het huis van Oranje (de stadhouder) aanhingen en vanwege diens nauwe banden met Engeland voelden zij zich genoodzaakt zich tegen de Amerikaanse Opstand te verzetten. Bijzonder is dat beide kampen van deze ruzie zich beriepen op ideeën van de Verlichting. De radicale Verlichting enerzijds en de gematigde Verlichting anderzijds. Voorstanders van de Amerikaanse opstand enerzijds (patriotten), en conservatieve Oranjegezinden die het kolonialisme verdedigden anderzijds. Deze kloof werd alsmaar groter toen tijdens de jaren tachtig en negentig het democratisch gedachtegoed, egalitarisme en volledige vrijheid van meningsuiting voor het eerste belangrijke punten op de Nederlandse politieke en sociale agenda werden.
In 1781 werd door heel Nederland een pamflet verspreid dat de gelijkheid van alle mensen tot onderwerp had. Dat dit kon gebeuren was heel bijzonder en was voornamelijk te danken aan de snelle ontwikkelingen op het gebied van de boekdrukkunst. Dat pamflet, genaamd ‘Aan het volk der Nederland’ werd geschreven door Joan Derk van den Capellen tot den Pol. Het pamflet roept in feite op tot democratie. Het sloeg in als een bom, er was een grote angst voor een volksopstand. De aristocratie verbood het verspreiden van het pamflet onmiddellijk.
Prinses Wilhelmina van Pruisen, vrouw van de Stadhouder Willem I werd op 28 juni 1787 tegengehouden door een aantal patriotten terwijl ze op weg was naar Den Haag. Dit incident vormde de directe aanleiding voor de inval van de Pruisen in de Nederlandse Republiek. Frederik Willem II van Pruisen schoot zijn zuster Wilhelmina te hulp en eiste genoegdoening van het gewest Holland. Het Pruisische leger herstelde de rust in de rebellerende steden; het is een grote nederlaag voor de Patriotten en veel van hen vluchten naar Frankrijk.
In 1789 brak de Franse Revolutie uit: de ideeën van de Verlichting zorgden voor een opstand tegen het alleenheerserschap van de koning. Vrijheid, gelijkheid en broederschap was het streven van de Fransen. Ze trokken ook Nederland binnen en met de Fransen aan hun zijde lukte het de Nederlandse patriotten om in 1794 de Bataafse republiek uit te roepen. Verschillende machtsgrepen volgen waarbij verschillende groepen Patriotten afwisselend aan de macht waren. In 1806 eindigt de Bataafse revolutie met de stichting van het Koninkrijk Holland onder leiding van Napoleon.
Onze voorstelling is eigenlijk een mengeling tussen een toneelstuk en een historische vertelling. Je wordt meegenomen aan de hand van drie broers. Zij leiden je als het ware door het verhaal en de dramatische gebeurtenissen, en langs de historische feiten en de ontwikkeling van het Verlichte gedachtegoed. Eigenlijk staat elke broer van deze familie van Zundert tot Bommelding voor een van de drie standpunten die eind achttiende eeuw in Nederland vertegenwoordigd waren. In de realiteit waren die standpunten niet heel erg strikt gescheiden en overlapten ze elkaar vaak.
Balthasar van Zundert tot Bommelding
Is streng gelovig en Oranjegezind. Dat noem je ook wel prinsgezind. Dat betekent dat hij de Stadhouder, traditioneel een prins van Oranje, altijd steunt. Hij is behoorlijk conservatief ingesteld. Balthasar is degene die zich in de voorstelling het meest ontwikkelt. Hij durft echt na te denken en zijn eigen denkbeelden te toetsen op hun geldigheid. Al denkende en doende komt hij erachter dat hij de Verlichting eigenlijk iets heel goeds vindt. Hij blijft wel gelovig, maar komt er uiteindelijk op uit dat hij kan geloven en denken tegelijkertijd. Dan is hij inmiddels in onze eigen tijd belandt.
Coert van Zundert tot Bommelding
Is Staatsgezind. Wat wil zeggen dat hij tot de aristocratie behoorde die de macht in handen hadden en onderling alle goede baantjes en machtposities met elkaar deelden. Die posities waren te koop en overerfbaar. Coert was waarschijnlijk ook een handelsman die aandelen had in de VOC of in de textiel zat of in goederen uit de koloniën handelde (koffie, suiker, tabak, thee). Zijn klasse had de macht en de prins van Oranje was bij hun in dienst. Coert zal er niet happig op zijn geweest dat Oranje meer macht zou krijgen. Coert is iemand die zichzelf ‘een gevoelsmens’ noemt. Hij houdt niet van nadenken en reflectie en is er vooral op uit zijn eigen directe behoeftes te bevredigen. Hij ergert zich aan de, in zijn ogen ‘abstracte’ discussies van zijn broers over politiek. Coert doet liever een gezellig spelletje ofzo.
Geurt van Zundert tot Bommelding
Is Patriot. En enthousiast amateur natuurwetenschapper. De natuurwetenschap kwam in die tijd sterk op en dat werd door gelovigen gezien als een aanval op de kerk. Aangezien alles wat natuurwetenschappelijk verklaarbaar is God zijn toverkracht (en dus macht) ontneemt. Geurt is van huis uit misschien wel gelovig, maar raakt in de ban van de wetenschap en daardoor weer van het atheïsme. Meer en meer ziet hij de menselijke rede als leidraad in zijn leven. Door die interesse komt hij in aanraking met het Patriotisme, wat de politieke vertaling is van de filosofische en wetenschappelijke Verlichting. Hij heeft wel een beetje iets van een salon-Patriot. Ook al staat hij voor de meest progressieve van de drie broers, hij kan ook behoorlijk vast zitten in de vooroordelen van zijn tijd en verstrikt raken in zijn eigen kleine denkwereld. Hij is toekomstgericht, altijd hoopvol over de mogelijkheden van de mens.
In de voorstelling sijpelt het heden langzaam steeds meer het stuk binnen. Dat zien we bij Balthasar het meeste terug: hij raakt eigenlijk steeds meer in verwarring over of hij nou volledig op God moet vertrouwen, of dat hij ook zijn eigen verstand kan volgen. Aan het einde van de voorstelling is het heden zo ver doorgedrongen dat we ons in 2010 bevinden. En daarmee komen we terug bij de reden waarom de Mug deze voorstelling heeft willen maken: om allereerst te onderzoeken waar de Verlichtingswaarden vandaan komen, en daarna wat ze nog betekenen voor ons, in de tijd waar we nu leven. De Mug vindt de Verlichting nog steeds van grote waarde. Het is geen ideologie en in die zin biedt ze weinig houvast en is het geen oplossing voor al onze problemen, maar ze is wel de beste optie die we hebben. Het vraagt van mensen om zelf na te denken en verantwoordelijk te zijn voor hun keuzes. In die zin is de Verlichting dus ook nooit ‘af’.
|
terug
Verlichtinglight
