Variety in de pers

15 september 1990

Lucide waanzin, dít is wat Shakespeare nodig heeft Door Gerben Hellinga Richard II in de regie van Adrian Brian moest helder en vooral toegankelijk zijn. Helaas maakt zijn realistische benadering van Shakespeares drama over corruptie van de macht het stuk extra belegen. De voorstelling wordt nog gered door het spel van de hoofdrolspelers Gijs Scholten van Aschat en Pierre Bokma. Variety, plaatsbepaling 1 is een kleine maar mooie voorstelling. Die leidt tot enig cultuurpessimisme. Maar de toeschouwer gaat toch verwarmd en gestimuleerd naar buiten. Variety, plaatsbepaling 1, gespeeld door Mug met de Gouden Tand is een voorstelling over de kunstenaarsgeneratie aan het begin van deze eeuw die voor een groot deel in de loopgraven van de Grote Oorlog sneuvelde. Dit is de eerste van een reeks voorstellingen die de groep wil maken over de ontwikkelingen inde kunst en de politiek in deze eeuw. Teksten van Picabia en Picasso, Apollinaire en Ruper Brooke, Schwitters, Mondriaan en andere kunstenaars uit die jaren vormden het basismateriaal. Zelfgeschreven teksten werden daaraan toegevoegd. Het resultaat is dan ook geen historische benadering maar de 'neerslag van een confrontatie met die tijd, uitgevochten in onze verbeelding'. Dat klinkt gewichtiger dan het is. VARIETY is een collage van tekstflarden, scherven van de werkelijkheid en nachtmerrie-achtige herinneringen. Dat materiaal wordt gepresenteerd als een postmoderne cabaretavond, opgebouwd uit sketches, nummers, teksten, dansjes en muziek, waarin een speurtocht wordt ondernomen naar de overblijfselen van een lusthof die veranderde in een loopgravenfront. Ironie, het versleten wapen van de klassieke cabaretier, is terzijde gelegd. De humor is teder, wrang en bitter. In de zeer kundig gespeelde voorstelling wordt het droevigste verhaal verteld dat denkbaar is: over de ondergang van onze cultuur, of deze planeet, die inzette aan het begin van deze eeuw met het geloof in de vooruitgang dat tot de Eerste Wereldoorlog leidde. En tot de tweede, tot het sterven van de natuur, de bevolkingsexplosie .... Joan Nederlof, die vorig seizoen een mooie Varvara in Gorki's Zomergasten bij het zuidelijk Toneel speelde, is een actrice die zich een tekst zo eigen maakt dat de woorden klinken alsof ze ter plekke in haar opkomen. Haar partner Marcel Musters is eveneens zeer intensief. Scriptredactie en regie waren van José Alders. Het mooie van deze kleine voorstelling is dat de toeschouwer, ondanks de cultuur-pessimistische conclusies die hij uit het gebodene heeft getrokken, toch verwarmd en gestimuleerd naar buiten gaat.

Variety in de pers

19 september 1990

Oorlog, dat is pas leven! Door Max Arian Mijn diner met André: tot en met 29 september in Bellevue, Amsterdam. Variety: vanaf 20 september op tournee in onder meer Nijmegen, Leiden, Den Haag en Rotterdam. Waarom moeten filmscripts tot toneelstukken worden bewerkt? Je kunt veel goedkoper en gemakkelijker de oorspronkelijke film draaien. Toen Hugo Koolschijn en Ramses Shaffy een paar jaar geleden My diner with André speelden, ben ik niet gaan kijken - ik had immers de oorspronkelijke film uit 1981 van Louis Malle gezien, waarin je toneelschrijver Wallace Shawn en regisseur André Gregory in gesprek ziet tijdens een uitvoerig etentje in de stad. Ze spelen zichzelf, dus wie kan dat verbeteren? Maar als ik eerlijk ben, herinner ik me van die film alleen beelden van etende, pratende en vooral drinkende hoofden; waar het gesprek over ging weet ik niet meer. Nu spelen Hugo Koolschijn en Ramses Shaffy het weer, bij Toneelgroep Amsterdam, geregisseerd door Gerardjan Rijnders en ik ben toch maar gaan kijken. Het ziet er heel strak uit: twee mannen aan een tafeltje, met daarachter nog vijf identieke, steeds kleiner wordende tafeltjes. Gegeten wordt er niet, gedronken nauwelijks, het spel is heel ingehouden, bijna droog. En toch worden de personen glashelder. Hugo Koolschijn speelt de straatarme toneelschrijver. Ramses Shaffy is een regisseur die bulkt van het geld, z'n regies deden het geweldig, maar hij zag het allemaal niet meer zitten en begon zijn heil bij workshops in Polen en goeroes in India te zoeken (dat laatste net als Shaffy zelf trouwens). De straatarme toneelschrijver is sceptisch. Waarom al die zweverige onzin, het leven is toch mooi genoeg? Hij moet er voor ploeteren, de regisseur kan zich met al z'n geld de luxe van wanhoop en kritiek op de wereld permitteren, hij niet. Onze sympathie schuift heen en weer in de loop van het stuk. Van de zwetsende regisseur naar de zwijgende schrijver en van diens vertoon van bescheiden tevredenheid terug naar het onmogelijke zoeken van de regisseur. En de karakters zijn ondanks de eenvoudige middelen helderder dan in de 'echter dan echt'-filmversie van Louis Malle. Een gaaf stukje werk. Minder gaaf maar veel gedurfder is een voorstelling die Joan Nederlof en Marcel Musters van de Mug met de Gouden Tand spelen onder de onmogelijke titel: Variety - Plaatsbepaling I. Ze hebben samen met regisseur José Alders teksten verzameld van kunstenaars uit het begin van deze eeuw op zoek naar het geheim van al die schrijvers, dichters, tekenaars, schilders, beeldhouwers en architecten die allemaal op zoek waren naar een nieuwe kunst en een nieuwe wereld. Ze spelen echter geen kunstenaars van toen, maar mensen van nu die op zoek zijn naar wat die teksten eigenlijk betekenen. Ze zien er schitterend uit in allerlei rare, over elkaar heen aangetrokken kleren, ze klimmen op elkaar, dansen houden conférences over de eenwording van Duitsland en over Heiner Müller die dictatuur voor het theater interessanter vindt dan democratie en vragen zich af of het niet spannend zou zijn nu naar het Midden-Oosten te gaan om er echt bij te zijn. Dat klinkt belachelijk, maar dezelfde kunstenaars die in 1914 zo vitaal en energiek bezig waren, gingen vaak de Eerste Wereldoorlog in met datzelfde enthousiasme: pas in de oorlog leef je werkelijk, wat was de wereld vervelend en kleurloos vóór die tijd. De geestdrift voor vernieuwing van de kunst, voor revolutie en voor oorlog lijken verwarrend door elkaar te lopen. Het is soms moeilijk te begrijpen waar dit alles toe leidt. Moeten kunstenaars zich maar van de maatschappelijke werkelijkheid afkeren of moeten ze juist afrekenen met die gezapige carrièrezucht van nu? Maar de teksten snijden wel door je heen op het moment dat we weer allemaal zo enthousiast onze fregatten op laten stromen naar een nieuwe oorlog, al zijn er nog geen kunstenaars naar Saoedi-Arabië gereisd om tanks te beschilderen of soldaten te vermaken. Marcel Musters en Joan Nederlof buitelen over het toneel in een eigenaardig soort variété: 'De oorlog is de enige gezonde remedie voor de wereld.''Het is voorstelbaar maar toch onvoorstelbaar.'

Variety in de pers

Valt er nog te vernieuwen? 'Mug met de Gouden Tand' onderzoekt impasse met voorstelling 'Variety' Door Dirkje Houtman Te zien t/m 15 september Amsterdam, daarna tot 1 november elders in het land. Ze zien eruit als zwervers die je steeds vaker aantreft op straat. Outcasts die met hun verweerde handen de vuilnisbakken legen en zich tegoed doen aan de uitgekotste resten van de welvaartmaatschappij. Maar waar zwervers in werkelijkheid nog een maaltje bij elkaar schrapen om zich in leven te houden, is het voor theatermakers steeds moeilijker in deze tijd van welvaart en politieke ontspanning nog een ideologische voedingsbodem te vinden. Waar moet theater nog over gaan nu het revolutionaire elan van voorheen gesmoord is in een zekere zelfgenoegzaamheid. Over deze vraag buigen zich Joan Nederlof en Marcel Musters, twee spelers van 'Mug met de Gouden Tand' en regisseur José Alders. Onderzoek In de voorstelling 'Variety', die deze week in de Amsterdamse Brakke Grond in première ging, keren ze terug naar het verleden om de huidige impasse te onderzoeken. Het is de periode van voor de Eerste Wereldoorlog toen de kunst een revolutionaire ontwikkeling doormaakte. de kunstenaars hadden toen, om het even cynisch te stellen, het tij mee. Ze konden nog reageren op de verschrikkingen van een loopgravenoorlog. Dat deden ze door daadwerkelijk mee te vechten of door de oorlog te verklaren aan de bestaande kunstvormen waarvan de dadaïstische manifesten nog altijd getuigen en die uitmondde in een nieuwe vormentaal. Maar is dat in deze tijd nog wel mogelijk. Valt er nog iets te vernieuwen. Zijn niet alle theatrale middelen uitgeput. En is het misschien zelfs zo dat er een oorlog nodig is om het gevoel te hebben dat je echt leeft. Al die overwegingen komen aan de orde in deze wat chaotische enscenering die de verwarring in de hoofden van deze jonge onderzoekers weerspiegeld. Vragen en mogelijke antwoorden kaatsen als gevonden voorwerpen over het toneel in een stijl die nu weer realistisch dan weer gestileerd is. Voddenbalen Gehuld in resten historische kostuums uit de verkleedkist van het theater stappen de spelers het toneel op, als twee voddenbalen. In een Theo en Thea-act wijzen ze ons erop dat gebeurtenissen in de wereld, of dat nu de omwenteling in het Oostblok is of de crisis in het Midden-Oosten, niets anders teweegbrengen dan een kortstondige sensatie. 'Elke maand gireer ik vijf gulden voor Roemenië', maar ik voel er eigenlijk niets meer bij', zegt één van hen. Zoals dit tweetal naar Berlijn afreist om de dynamiek van de tijd werkelijk te ervaren, zo keren de twee acteurs terug naar de jaren twintig om zich te koesteren aan de bezieling van de kunstenaars uit die tijd. Citaten uit manifesten over de noodzaak van kunst vormen de hoeksteen van deze voorstelling, evenals de hoekige bewegingspatronen die in de verte doen denken aan de acteertechniek van Meyerhold, de toneelvernieuwer uit de jaren twintig die de dynamiek van het leven in streng gestileerde bewegingen vatte. Menens En door al die verbleekte resten van een geciteerd tijdperk trilt de actuele daadkracht van de makers. Een eigen vorm hebben ze nog niet gevonden, maar de basis is gelegd. 'Variety' heeft als ondertitel 'plaatsbepaling' en is de eerste aflevering van een serie voorstellingen over de ontwikkelingen van kunst en politiek van deze eeuw. En je ziet dat het menens is. Hier wordt een oprechte poging gedaan de wortels van de theaterkunst schoon te schrapen van de geborneerde opvatting dat kunst geen betekenis meer kan hebben in deze tijd. En dat is alleen maar aan te moedigen.

Variety in de pers

7 september 1990

Mug met de Gouden Tand verslikt zich in eigen soep Door Martin Schouten Variety, Plaatsbepaling 1 door Mug met de gouden tand. Script en regie: José Alders. Brakke Grond, Amsterdam tot 16 september. Tournee. Het uitbreken van de eerste wereldoorlog maakte, zoals op films uit die tijd nog te zien is, menigeen behoorlijk enthousiast. Hoe dat enthousiasme in de loopgraven bekoelde is onder meer vastgelegd door kunstenaars die zich in 1914 als oorlogsvrijwilliger hadden gemeld. Wat dreef ze en wat hebben ze, als ze het er levend af brachten, met hun ervaringen gedaan? Het toneelgezelschap Mug met de Gouden Tand is, volgens het programma, bij zijn aan deze kwestie gewijde voorstelling Variety Plaatsbepaling 1, daar al jaren door gefascineerd. Waarom? Omdat net als in, zeg 1912, nu ook het gevoel heerst van 'een zekere status quo en de noodzaak die te doorbreken'. Op het kompas van dat gevoel hebben de gebeurtenissen in Oost-Europa blijkbaar weinig invloed gehad. Goed, er zit in de voorstelling een aardig cabaretnummer over een stel dat onlangs in Berlijn is wezen koekeloeren en daar Heiner Müller tegen het lijf liep, die zei dat van hem de DDR niet hoefde ingelijfd bij een gebied zonder verleden en toekomst. Hoe richt ik mijn huis in ? Dat is het, in een ander nummer gehekelde, grootste vraagstuk waar de hedendaagse en met een komisch Surinaams accent sprekende mens zich voor gesteld ziet. Een met oor voor de bijgehorende zinswendingen geschreven monoloog waar om te lachen viel, al leek het enigszins ver gezocht om deze zich in de Nederlandse samenleving invechtende bevolkingsgroep zo op de hak te nemen in een voorstelling die voornamelijk bestaat uit een collage van teksten over de eerste wereldoorlog. De interesse voor zo'n onderwerp met verwijzingen naar de actualiteit als het ware te willen excuseren, getuigt van onzekerheid. Wie vertelt over wat hem raakt kan, als dat niet al te krukkig gebeurt, rekenen op een gehoor dat zelf wel in staat is tot het trekken van conclusies. Dat het verleden altijd de kleur aanneemt van een steeds veranderend heden wordt, ach nee, dan ook nog eens als pointe van de voorstelling opgediend! Mug met de Gouden Tand deed ooit zijn naam eer aan als een klein ding dat opviel met iets schitterends. Vlijtige lezers waren het, die het publiek lieten delen in hun plezier in de Engelse literatuur en die daarbij een heel eigen stijl van vertellend spelen ontwikkelden waarin met weinig middelen de fantasie van de toeschouwers aan het werk werd gezet. Vlijtige lezers zijn het nog steeds, maar nu hebben ze zoveel gelezen dat ze de weg wat kwijt zijn geraakt en met veel toneelgedoe de fantasie van de toeschouwer ook nog eens doodslaan. Wat beweren al die moeilijke standjes van Marcel Musters en Joan Nederlof, die de voorstelling spelen eigenlijk? Dat het een standenmaatschappij was? En willen ze met al die spanningsloze stiltes soms demonstreren hoe saai dat was? Plaatsbepaling 1 is, dreigt het programma, de eerste van een reeks voorstellingen die de ontwikkelingen in kunst en politiek van deze eeuw tot onderwerp hebben. Jawel, mag het een onsje meer zijn. Goede kunst - en de dramatische kunst vormt daarop geen uitzondering - is dunne soep met weinig ballen die alle vier tegelijk in de lucht worden gehouden en is zelden een krentenbrood waarin honderd boeken, dertig jaartallen en twintig standjes plus de oerknal zijn meegebakken. Wie zoveel tegelijk wil beweren wordt niet alleen moeilijk verstaanbaar, maar opent zijn mond ook voor iets wat verdacht veel lijkt op een aanstekelijke geeuw.

terug

Variety