Om Eleanor in de pers

7 maart 1986

Om Eleanor: komedie in pure staat door Jac Heijer Voorstelling: Om Eleanor, vrij naar de roman The Years van Virginia Woolf, door De Mug met de Gouden Tand. Regie: Jan Ritsema Toonbeeld: Hans Klasema Woolf-adviseur: Joop van Helmond Spelers: Mouna Goeman Borgesius, Joan Nederlof, Maureen Teeuwen. Toneelschuur, Haarlem t/m 8 maart Brakke Grond, Amsterdam 10 t/m 15 maart. De toneelgroep De Mug met de Gouden Tand debuteerde dit seizoen met Wilhelm Meisters Leerjaren ernstig en statisch citatentoneel naar Goethe. De tweede productie komt eveneens uit de literatuur: de roman The Years van Virginia Woolf uit 1937. De voorstelling heet Om Eleanor en ziet eruit als een geïmproviseerde komedie, zeer ver verwijderd van een geschreven tekst. De drie actrices beelden geen roman uit; ze stellen evenmin de personages van Virginia Woolf voor. Zij geven lichaam aan de stemmen die een vrouw, mogelijk de schrijfster, in haar hoofd hoort, terwijl ze een verhaal zit te verzinnen. De laatste jaren heeft het theater de literatuur ontdekt, die niet voor het theater is geschreven. We hebben theaterportretten gehad van auteurs waarin hun leven en werk verbeeld werden: Jane Bowles, Sylvia Plath, Carry van Bruggen. Er zijn romans en korte verhalen op het toneel gezet van Charles Dickens, Simon Vestdijk, Anna Blaman. Om Eleanor is iets heel anders. De voorstelling verwijst niet naar een schrijfster die iets geschreven heeft, waarvan toneelspelers dankbaar gebruik maken. Om literatuur gaat het hier helemaal niet meer. De drie vrouwen stellen zichzelf voor: comédiennes die ter plekke aan het fantaseren slaan, waarbij het eigenaardige is dat ze één en dezelfde persoon zijn. Ze onderbreken elkaar, veranderen elkaars aanzetten, verzinnen nieuwe situaties of nieuwe personages, bieden elkaar beschrijvingen aan van details, kortom de invallen buitelen over elkaar zoals dat toegaat in het hoofd van iemand met een grote verbeeldingskracht. Ik kan niet beoordelen of het zo is toegegaan toen Virginia Woolf aan The Years zat te ploeteren. Hooguit kan ik zeggen dat de verbeeldingskracht, die hier drievoudig vleesgeworden is, zo groot is geworden dat ze bijna uit elkaar spat. Ondanks alle vrolijkheid zitten in de voorstelling sporen van grote eenzaamheid en hysterische angst, niet in de romanpersonages die verzonnen worden, maar in de ten tonele gevoerde fantasie. En dat zou kunnen verwijzen naar Woolfs vrees voor gekte, die geleid heeft tot haar zelfmoord in 1941. The Years is een familie roman over de periode van 1880 tot 1930. Hoofdpersoon is Eleanor, die na de dood van haar moeder de zorg voor het gezin op zich neemt. Een thema van het boek is het Victoriaanse vrouwenbestaan. Hiervan wordt in de voorstelling niets duidelijk gemaakt. Het doet zelfs overbodig en vreemd aan wanneer Engelse eigennamen worden gebruikt. De gegevens uit de roman zijn tijdloos geworden, bestaan eigenlijk alleen bij de gratie van de schijnbare improvisatie - het leek af ten toe gewoon Werkteater in zijn goede jaren - dan en daar op het toneel. De Mug met de Gouden Tand gaat behoorlijk ver en menig gezicht stond na afloop van de première dan ook zorgelijk. Niet gehinderd door een omlijnd idee van Virginia Woolf noch van haar romans - een gebrek, toegegeven - heb ik me zeer geamuseerd met de voorstelling. Een verhaallijn of een onderliggend thema heb ik nauwelijks kunnen ontdekken. Af en toe ontaardt het spel in al te druk kindergedoe, maar meestal verdwijnen mijn bezwaren door de verrukkelijke persoonlijkheden en hun terloopse manier van acteren, dat zo heel anders is dan ingestudeerd komediespel. Mouna Goeman Borgesius, Joan Nederlof en Maureen Teeuwen lijken volstrekt hun brutale zelf te willen blijven; het is of ze hun regisseur Jan Ritsema volstrekt overbodig hebben gemaakt. Dit is komedie in pure staat. Ze levert een ongehoord originele avond op, misschien wel zeer discutabel, net zo raar en opzichtig als die idiote kostuums van Hans Klasema en toch zo sierlijk als de drie witte stoelen, de enige stoffering van de toneelvloer, waarmee men in de weer is.

Om Eleanor in de pers

Verrassing uit verzonnen verhalen Knap debuut Theatergroep Mug met Gouden Tand door Ruud Gortzak Voorstelling: Om Eleanor, vrij naar de roman The Years van Virginia Woolf gespeeld door De Mug met de Gouden Tand. Spelers: Mouna Goeman Borgesius, Joan Nederlof en Maureen Teeuwen. Regie: Jan Ritsema In Toneelschuur, Haarlem t/m 8 maart Brakke Grond, Amsterdam 10 t/m 15 maart en andere plaatsen. In november van het vorig jaar debuteerde een nieuw theatergezelschap Mug met de Gouden Tand met een toneelbewerking van de roman Wilhelm Meisters Leerjaren van J.W. von Goethe. Een statische niet al te overtuigende voorstelling was het resultaat. Veel meer dan schone schijn wisten de leerlingen van Jan Ritsema niet te kunnen laten zien. De vraag was dan ook wat de tweede productie Om Eleanor, naar een roman van Virginia Woolf, zou opleveren. Dit programma is ontstaan uit improvisaties, samenvattingen, commentaren en citaten van de door Virginia Woolf geschreven roman The Years, een boek, waarin een periode van 1880 tot 1930 werd overbrugd. In haar roman beschreef Woolf hoe vrouwen uit drie generaties opgesloten zitten in hun Victoriaanse verleden. Eleanor is de oudste dochter van de eerste generatie. Aan het slot zal zij oud en der dagen zat zijn, precies zoals haar moeder dat aan het begin van het verhaal was. Het wisselen der generaties is dan ook een belangrijk thema, al is het niet het enige. Om Eleanor gaat dan ook over melancholie, dood, liefde, angst, macht en over de gebeurtenissen in de eerste decennia van deze eeuw. Op de speelvloer staan drie fauteuils, waarin de drie speelsters een gesprek beginnen over een huis, een kamer, een raam, een gordijn en schilderen hoe een zieke vrouw daar reeds jaren te bed ligt. Ze spreken elkaar tegen, vullen elkaar aan en nemen de houdingen aan die zij bij bedlegerige oude vrouwen zouden kunnen verwachten. Het is alsof ze al pratend en spelend greep trachten te krijgen op iets wat een gemeenschappelijk verleden lijkt, op de jeugdherinneringen van vrolijke zussen, dochters van een moeder die maar niet lijkt te durven sterven. Als moeder toch overleden is, gaat het leven voor de drie verder. Ze verplaatsen hun stoelen, bespreken de veranderingen van de seizoenen en hun groei naar volwassenheid. De ongrijpbaarheid van de tijd, de angst voor het leven, de ontoereikendheid van de menselijke relaties komen aan bod in dikwijls geestige gesprekken. En steeds opnieuw worden fragmenten gespeeld van onderwerpen die aan bod komen. Als een boottochtje ter sprake komt, klimmen de speelsters op de fauteuils en geven daar wankelend blijk van het woelige water rond het schommelende bootje en als de drie in een kelder moeten schuilen voor Duitse bommen op Londen laten ze het luchtalarm, de vliegtuigen, het afweergeschut en de bominslagen duidelijk horen. Het heeft, voor wie oneerbiedig wil zijn, soms iets weg van die partijtjes waarbij kinderen een verhaal verzinnen en dat tegelijkertijd uitbeelden. Het is natuurlijk veel professioneler, geestiger en doordachter. In hoog tempo wordt een zeven kwartier lange voorstelling van uitstekend niveau afgeleverd, waarbij de drie actrices niet voor elkaar onderdoen. Het wachten is nu op het ogenblik waarop de mug de gouden tand in een well made play zet. Dat daar iets verrassends uit voort kan komen, lijkt nu wel zeker.

Om Eleanor in de pers

Grote souplesse bij De mug met de gouden tand in Om Eleanor Sprankelende bewerking van boek Virginia Woolf door Marian Buijs Voorstelling: Om Eleanor, naar de roman The Years van Virginia Woolf. Gezelschap: De Mug met de Gouden Tand. Spelers: Mouna Goeman Borgesius, Joan Nederlof en Maureen Teeuwen. Première: 6 maart in De Toneelschuur, Haarlem. Daar nog te zien t/m 8 maart. Is de hand van de zieke moeder die op het laken rust, bruin of wit? Bruin kan niet, ze is tenslotte ziek. De oplossing, dat de bruine kleur juist het resultaat is van de ziekte, blijkt een bruikbaar compromis. De beelden die Virginia Woolf in haar roman The Years oproept, lijken ter plaatse door de drie actrices van De mug met de gouden tand te worden verzonnen. Perfect getimed suggereren ze een grote souplesse in het gezamenlijk weergeven van Woolfs geschiedenis en de wijze waarop de vrouwen stuk voor stuk gevangen zitten in hun Victoriaanse erfenis. Na afloop van de voorstelling heb je bijna het gevoel de gebeurtenissen uit het boek persoonlijk te hebben beleefd. Details nemen een even grote plaats in als meer historisch te duiden gebeurtenissen, zoals het schuilen voor een bombardement tijdens de eerste wereldoorlog. Quasi nonchalant commentaar op de beschreven gemoedsstemmingen geven aan de gebeurtenissen een merkwaardig modern cachet. De kenmerken van de ouderdom, gesignaleerd door een jonger familielid: luikjes in het geheugen die opengaan en de bejaarde van de hak op de tak doen springen, zijn verrassend herkenbaar. Evenals de voorspelbaarheid van bepaalde, zich herhalende patronen in het gedragen van anderen. Zo op het oog bizar alledaagse observaties zoals regendruppels op de ruit, een omgevallen melkfles in een ochtendlijke straat, maken dat je als toeschouwer het idee hebt er zelf bij geweest te zijn. Er is geen enkele poging gedaan Woolf's boek op de gebruikelijke wijze te dramatiseren. Het grootste gedeelte van de gebeurtenissen wordt verteld, waarbij de personages door wisselende actrices worden vertolkt, soms door alle drie tegelijk. Die wisselingen geven aan de verhalen een weldadige levendigheid. Zo'n beetje op de wijze waarop een verhaal in een gezelschap wordt verteld. Het lijkt geraffineerd simpel, maar die eenvoud is het resultaat van een tot in de kleinste details doordacht procedé. Als de drie dames zogenaamd vrijgevochten in een open auto rijden, is dat wel een Engelse auto met het pookje ter linkerzijde van de bestuurder. Met niets anders dan hun durf en hun talent roepen de drie actrices een wereld op. Op drie grote witte fauteuils die voortdurend in verschillende posities worden neergezet, in enigszins dwaze kostuums met lange vreemde flappen die herinneringen oproepen aan het begin van deze eeuw. De mug met de gouden tand is een groep net afgestudeerde leerlingen van de Amsterdamse Toneelschool. Om Eleanor is hun tweede productie en mag een grote prestatie worden genoemd die een bezoek meer dan waard is.

terug

Om Eleanor