M versus M in de pers

Engelen dollen absurdistisch met aardse zaken Mug vindt zijn draai Hanny van der Harst Toernee vanaf 3 januari. 2 t/m 14 maart in Frascati, Amsterdam HAARLEM - Als je maar vaak genoeg naar het theater gaat, zijn er nog maar weinig zaken waar je van op kijkt. Maar een ontvangstcomité van engelen voor gestorven zielen, neen, dat was nog niet eerder op het toneel vertoond. Het duurt trouwens eventjes voordat je door hebt dat het in 'M. versus M.' van theatergroep Mug met de Gouden Tand om engelen gaat. De vijf figuren die achter een tafel met microfoons plaats nemen, ogen als een sympathiek zootje ongeregeld. Er is een rijzige man met zwierige schoudercape (Esgo Heil) en een kleinere in balletdanserskostuum (Marcel Musters); een van de vrouwen (Yolande Entius) draagt artistiekerig bont, de tweede (Maureen Teeuwen) een nep-Romeinse outfit, de derde (Joan Nederlof) lijkt door haar nachthemd en lange losse hangende haren het klassieke type van de rondspokende krankzinnige. Aanvankelijk denk je met een tikje wonderlijk discussiepanel van doen te hebben, want er wordt in het Vlaams en verduitst Nederlands stevig gekibbeld over Europa na 1992. Dat is echter slechts een opmaat: Klaus Mann maakte zich sterk voor een verenigd Europa, en het is zijn ziel waar Rafaël (Rafy), Gabriël (Gaby), Daniël (Danny) en consorten op zitten te wachten. Tussen hun gebabbel en de telefoontjes naar buiten door - "Stil even, ik heb de Oude Heer aan de lijn" - houden zij contact met Cannes, waar de controversiële schrijver, zoon van de grote Thomas Mann, anno 1949 op 51-jarige leeftijd aan een overdosis slaaptabletten ligt dood te gaan. Met veel humor trekken de spelers het publiek die verzonnen wereld binnen. Ronduit roerend is het moment waarop Manns hart (dat we versterkt horen kloppen doordat een van de spelers op de microfoon tikt) stil blijft staan. Want in deze hemelse contreien is de dood een vreugdevolle gebeurtenis. De geëmotioneerde mededeling "Hij haalt het!" betekent dan ook precies het omgekeerde van wat wij daar op aarde onder verstaan. 'M. versus M.' is de derde produktie in de serie 'Plaatsbepalingen' van dit clubje jonge spelers. Uit onvrede met de huidige politieke en culturele zelfgenoegzaamheid besloten ze er door middel van drie voorstellingen achter te komen waar ze zelf eigenlijk stonden. Na twee produkties tamelijk chaotisch zoeken, hebben ze in dit sluitstuk zo te zien hun draai gevonden. Dat ligt meer aan de vorm dan aan de inhoud, want je moet al het een en ander van Klaus Mann weten om de fragmentarische verwijzingen naar zijn leven en werk te kunnen plaatsen. Zijn weerzin tegen het fascisme en tegen kunstenaars die het met hun geweten op een akkoordje gooiden (zoals beschreven in zijn omstreden, jarenlang verboden roman 'Mephisto'), de politieke en persoonlijke teleurstellingen - dat alles komt in het script van regisseur Jose Alders min of meer aan de orde. Maar het zijn vooral de onverhoedse, ietwat absurde acts die deze voorstelling zo aangenaam maken. Klaus Mann mag voor de spelers dan een voorbeeld van morele moed zijn waaraan ze hun eigen idealen toetsen, ze doen daar niet loodzwaar over. Overigens komen we over die persoonlijke keuzes we niet zo bar veel aan de weet. Behalve dan dat het zinloos is fascisme te negeren - zoals de engelen proberen - daarvoor is de stank te doordringend. Er dient, kortom, gekozen te worden. Acteerplezier Maar Mann was ook een liefhebber en beoefenaar van toneel en cabaret, en met die kant van hem voelen de spelers zich zichtbaar verwant. De bestudering van zijn leven en werk en Alders' regie hebben hun spontaniteit en acteerplezier aangeboord, wat bij met name Nederlof en Entius aanstekelijke staaltjes van komedie-spelen oplevert. Met z'n allen geven ze je het gevoel niet zozeer naar engelen alswel naar een stel springerige jonge honden te kijken.

M versus M in de pers

21 december 1991

Op zoek naar een statement over onze tijd Leven van Klaus Mann als leidraad voor collage Marian Buijs M versus M, plaatsbepaling 3 van De Mug met de Gouden Tand. Script en regie: José Alders Toneelschuur, Haarlem t/m 21 december. Tournee "Wie mag erbij? Wie mag er niet bij?" "Polen..." "Waarom in godsnaam Polen?" "Polen heeft de paus geleverd." "Maar politiek en religie zijn toch compleet andere zaken?" Twee dames discussiëren, de een met een Duits accent, de ander op z'n Vlaams. Over een Verenigd Europa dat zijn deuren steeds fanatieker op slot doet en waar het woord democratie een cynische klank krijgt. Met drie anderen zitten ze aan een lange tafel achter telefoons, microfoons en paperassen. Gekleed in wonderlijke toneelcostuums. Zijn het verslaggevers van een radiostation? Joegoslavië, Gorbatsjov, interviews, telefoongesprekken: we luisteren naar een heksenketel van het dagelijkse nieuws. Af en toe lijkt het allemaal te gaan om een zekere Klaus die zich in Cannes zou bevinden. Hij wordt verwacht. Klaus is Klaus Mann, zoon van Thomas Mann, schrijver, die vooral bekend is geworden door zijn roman Mephisto. Over de Duitse toneelspeler Gustav Gründgens, de lievelingsacteur van Hitler, die na de oorlog even gevierd bleef als tijdens de nazitijd. Het boek werd verboden in de Bondsrepubliek, de eerste Westduitse uitgave dateert uit begin jaren '80. Mann streed tegen het nationalisme en geloofde in een verenigd Europa, maar de teleurstellingen waar hij voortdurend op stuitte - gebrek aan gemeenschapszin, de bedrieglijke rol van de politiek - maakten hem verder leven onmogelijk. In 1949 pleegde hij zelfmoord in een hotel in Cannes. De vreemde journalisten ontpoppen zich als hemelbewoners die ongeduldig wachten op hun nieuwe gast. Die rode draad, een beproefde dramaturgische vorm die spanning creëert, wordt doorsneden met korte acts. Allemaal terug te voeren op de biografie van Klaus Mann, wat hij dacht, wat hij schreef. Toch is deze collage meer dan een documentaire of een portret. M versus M is nummer drie in een reeks Plaatsbepalingen. Een serie waarin de spelers van De Mug met de Gouden Tand op zoek gaan naar een statement over deze tijd. Wat is de plaats van kunst en cultuur in een wereld waarin elk ideaal steeds meer verdwijnt? Aan de hand van een ... materiaal over keerpunten uit de twintigste eeuw. Dat klinkt pretentieus en ongericht, en van die stuurloosheid gaven de eerste twee voorstellingen ook blijk. Maar bij dit sluitstuk tonen de spelers greep op hun materiaal. De fragmenten schikken zich tot een betekenisvolle bonte collage die met zorg en veel gevoel voor contrast is gemaakt. De stijl doet denken aan het werk van de New Yorkse Wooster Group die de afgelopen zomer vriend en vijand verbaasde met een moderne variant op Tsjechov. Het leven van Klaus Mann is de leidraad. Aan zijn idealen spiegelen de spelers de hunne in persoonlijke statements. Soms wijs, soms absurd, maar altijd goed om je fantasie een zetje te geven. Mann's tijd, Duitsland in de twintiger jaren, lijkt veel op de onze en daarbij is zijn voorliefde voor toneel en revue een dankbare ingang om het geheel te doorspekken met gags en nummers uit het oude variété. In die afwisseling tussen ernst en gekkigheid manifesteert zich vooral een groep ijzersterke acteurs. Maureen Teeuwen en Joan Nederlof onveranderd als rascomédiennes, Esgo Heil en Marcel Musters verbeelde beurtelings de figuur van Klaus Mann en Yolanda Entius is onvergetelijk in een wilde verleidingsdans. Het bijzondere is dat de groep erin slaagt heel persoonlijk te zijn en dat persoonlijke vervolgens een wijdere betekenis te geven. "Hoe beschrijf je een leven? Een leven, mijn leven, uw leven." Naast de ironische ondertoon wordt oprechte verontrusting voelbaar. Dat er zeker tegen het eind van de voorstelling nog wel het nodige uit kan, wie kan dat wat schelen? Laat de groep spelers maar doorgaan. De weg die ze zijn ingeslagen kan nog veel moois en stof tot nadenken geven.

M versus M in de pers

Uit! Enschede

De plaats van de kunstenaar in de 20-ste eeuw door Dirk Willem Rosie 'M versus M', plaatsbepaling 3 Gezelschap: Mug met de Gouden Tand Script en regie: José Alders Met Joan Nederlof, Maureen Teeuwen, Marcel Musters, Esgo Heil en Yolanda Entius Te zien: donderdag 30 januari om 20.30 uur in Theater aan de Markt Concordia te Enschede Na 'Variety' en 'Het is nu' komt het derde en laatste deel van de serie Plaatsbepalingen van Mug met de Gouden Tand naar Theater aan de Markt Concordia. José Alders regisseerde deze belangwekkende reeks, waarin De Mug gaandeweg de plaats van de kunstenaar in de 20-ste eeuw poogt te bepalen. Het begon allemaal met de val van de Muur. Met de vooralsnog onbeantwoorde vraag: wat rest een kunstenaar, nu het grote politieke gevoel ter ziele is? Oorlog en dictatuur zijn goed voor de kunst, maar waar moet de kunstenaar het in volle vrijheid over hebben? Bij het zoeken naar een antwoord ontstond een soort tweestromenland. Daar was natuurlijk in de eerste plaats het cynisme over de kunst, die zijn grandeur verliest wanneer de politiek een menselijke gedaante aanneemt. Maar er dienden zich ook filosofische en methodologische kwesties aan. De Plaatsbepalingen vormen een hoogst actueel onderzoek naar hoe het nu in vredesnaam verder moet. Deel twee liet de chaos zien, de verwarring van het veelvormige wereldbeeld dat via de nieuwe media tot ons komt; het probleem niet kunnen bepalen wat belangrijk is en wat niet, het probleem van de onthechting van kunst en wereld. De wereld is te groot om te (be)grijpen, maar te klein om er vanuit persoonlijke betrokkenheid kunst van te maken. In de slotaflevering is de Mug terecht gekomen in de hemel. De engelen vormen een telefoonpanel, ze beantwoorden nijpende vragen als: bestaat Hij wel, de grote baas? Dan luidt het professioneel op Stichting Correlatie-toon gegeven antwoord: 'God wil nu eenmaal oneindig vaak gedacht, geduid en vermoed worden'. 'Snuivertje' belt en 'Rimpeltje' belt en ze hebben allemaal zo hun probleempjes, maar dat zijn afleidingsmanoeuvres. Raffie (Raphael), Danny (Daniël), Michael, Serafijn en de anderen zijn in gespannen afwachting van de komst van Klaus Mann. 'Beneden' is het Cannes anno 1949 en de berichten luiden dat Klaus zich tegoed heeft gedaan aan pillen. Esgo Heil doet de met steeds langere tussenpozen hoorbare hartslag met zijn vinger op de microfoon. 'Dat iemand met zo'n doodsverlangen er zó lang over doet', verzucht één van de engelen. Ze lijken wel aan de radio gekluisterde supporters van een voetbalclub, die in de laatste seconde van de wedstrijd het winnende doelpunt scoort. Wanneer het geluid is weggestorven, omhelst men elkaar: Klaus heeft het gered. 'M versus M' ontdoet zich op voorhand van enig realisme. De ene M verschijnt niet op het toneel van die andere en de verwijzingen naar de werkelijkheid zijn hilarisch. Dit alles is slechts het voertuig, dat de voorstelling op haar eindbestemming moet brengen. Het stootblok van de trein heet Klaus Mann, kunstenaar op het puin van een ingestorte ideologie. In dienst van het Amerikaanse leger heeft hij in het Duits opgestelde oproepen tot overgave boven het front laten afwerpen. Het gehate Derde Rijk is verslagen, de collaboratie van ex-collega en ex-zwager Gustav Gründgens heeft hij beschreven in 'Mephisto, Roman einer Karrière'. Wat rest de kunstenaar wanneer hij het aan de wand verschenen 'Mene, mene tekel' heeft ontcijferd en Babylon inderdaad is verwoest? De plaatsbepaling van Mug met de Gouden Tand is boeiend, zeker. Maar minstens zo interessant is de wijze waarop de groep haar plaats heeft bepaald. In navolging van Klaus Mann, Sofokles, Nietsche, Wedekind, Gide en Cocteau stelde de Mug zich ten prooi aan een grillig soort veelzijdigheid, de onrust van het briljante. Er gebeurt van alles op toneel en vaak tegelijkertijd. Niet alles is even volgbaar en zo hoort dat ook. Simultaniteit als doel, niet als middel. Dit is de crisis van de moderne gedachte. Het kijken naar 'M versus M' is eerder een vermakelijke dan een lastige opgave. Ik heb genoten van een nagenoeg vormeloze brij van scènes, vol absurde humor, pijlsnelle associaties en onbegrijpelijke, maar stellig niet onaangename uitbarstingen van fysiek, woordvrij theater. Dank, waarde Mug, hartelijk dank.

terug

M versus M