14-02-1998
In de rui
Gerben Hellinga
Voorstelling: In de rui
Gespeeld door: Mug met de Gouden Tand
Met: Marcel Musters en Marjan Luif
Begeleiding: Don Duyns
De voorstelling heet In de rui, maar ik zou niet goed weten waarom. De ondertitel 'Experimenteel Volkstoneel' is ook misleidend. Het is geen 'volkstoneel', maar gaat over mensen 'uit het volk'. Het woord experimenteel vind ik eveneens niet op zijn plaats, je denkt daarbij aan vergaande vormexperimenten, aan psychodrama, aan moeilijk gedoe. Daar is hier allemaal geen sprake van. Wel is deze voorstelling een van scherpste maatschappij-analyses die ik in de laatste tijd heb gezien, een huiveringwekkend verslag van hedendaagse eenzaamheid, een onthutsende en diep ontroerende studie van menselijk onvermogen en een weliswaar genadeloze maar oerkomische observatie van het leven aan de onderkant.
Een moeder en haar volwassen zoon, Pia en Roy , leven in een symbiotische relatie, gekenmerkt door verdriet een eenzaamheid, in hun hedendaagse appartementje dat je je kunt voorstellen, in een van die uitgestrekt, kale, betonnen buitenwijken ergens in het land. Roy is een volgroeide baby, 'honderd kilo schoon aan de haak', zegt zijn moeder; hij heeft nog nooit gewerkt, nog nooit iets gedaan. Hij is de spruit van een anoniem vrouwtje dat een mislukt huwelijkje achter de rug zal hebben of wellicht is hij haar buitenechtelijke kind.
Hun bestaan is volkomen leeg. Je kunt het eigenlijk geen leven noemen, het is een vorm van vegeteren, getekend door pijn: zielepijn, hoofdpijn, lichamelijke pijn. Hun woning staat volgepropt met elektronische junk: radio, tv met afstandsbediening, portable telefoon, bandrecorder, cd-speler, spullen die hen helpen de leegte van het leven en het verstrijken van de tijd te vergeten. Toevallig maakt Philips op de dag dat deze voorstelling in première ging bekend dat het bedrijf dit jaar een recordwinst heeft geboekt. Ooit was elektronische apparatuur gereedschap, bedoeld om het bestaan te vereenvoudigen, maar tegenwoordig stimuleren veel elektronische producten vooral de immer toenemende vervreemding en vereenzaming van het individu. Het zijn stilteverdrijvers en pijnstillers geworden en de producent verdient zich blauw aan het menselijk leed dat hij mede veroorzaakt.
Pia en Roy zijn omgeven door geluidsbehang, de hele dag staan radio en tv aan, vaak tegelijk. Ze maken zelfs een soort radioprogramma en pretenderen daarmee in contact met de buitenwereld te staan, maar leven feitelijk in volslagen eenzaamheid, ze kennen niemand en ze kunnen niets. Ze zijn letterlijk niemand. Eigenlijk bestaan ze niet. Ze zijn hooguit digitale indicaties in de administratie van de Sociale Dienst en van de grootgrutter. Ze zijn de 'geïndividualiseerde' massa van nu, in diepste wezen niet zo heel verschillend van de varkens waar zo'n commotie om is geweest. Ze zijn niet (meer) nodig, wonen in hokken, worden gevoed en groeien langzaam dicht. In het laatste tafereel identificeert Roy zich dan ook met hun leed.
De hulpeloosheid van deze mensen is ontroerend, maar hun banaliteit is hilarisch. In al zijn gruwelijkheid is deze voorstelling een van de meest komische die ik in lange tijd heb gezien. Er is een verwantschap met het briljante Desperado waarin een analyse werd gegeven van de motieven de man van de straat, maar In de rui gaat nog veel verder, Pia en Roy zijn veel dieper weggezakt in de amorfe onderlaag van de samenleving dan de vier modale werknemers in Desperado. Hier wordt getoond hoe de welvaartmaatschappij, alias verzorgingsstaat, de mensen in de steek heeft gelaten. Ooit kenden zulke mensen geen vrije tijd omdat ze moesten werken om te overleven, nu moeten ze zien te overleven in een eindeloze oceaan van tijd zonder werk. Deze voorstelling is een uiting van mededogen, maar de cultuur die zulk toneel voortbrengt kenmerkt zich door wreedheid.
Marcel Musters maakt van Roy een onvergetelijke creatie. Zelden heb ik een acteur aan het werk gezien die zo eerlijk en zuiver de smart en ellende van zijn personage op het publiek overbrengt. Deze Roy is uit het leven gegrepen en ongelofelijk scherp geobserveerd. Ieder moment is 'echt'. Musters is als acteur geworteld in de traditie van het geïmproviseerde toneel waarin Mug met de Gouden Tand gespecialiseerd is. Zijn spelprestatie is dan ook niet te vergelijken met die van een acteur die een rol in een geschreven toneelstuk speelt. Dit personage komt uit hemzelf voort en is een politiek statement, een maatschappijkritische commentaar op deze tijd, onze samenleving, onze cultuur.
Marjan Luif speelt zijn moeder. Dit is haar debuut op de planken. Ze heeft vooral radio- en televisie-ervaring, ondermeer is ze speler en schrijver van de onnavolgbare radiocolumn De groetenman, ook al zo'n razendknap sociaal-kritisch commentaar. Als Pia is zij een openbaring. Haar kracht is de concentratie. Haar stille momenten zijn adembenemend stil en haar teksten, die oerkomisch zijn, plaatst ze zo trefzeker alsof ze al een leven lang op de planken staat.
Dit alles maat deze kleine voorstelling tot een van de mooiste, en ook een van de belangrijkste, die ik dit seizoen heb gezien. Zelden zag ik zoveel overtuigingskracht. Het is wel degelijk ook een voorstelling die in al zijn tederheid een ongenadig commentaar levert op de praktijk van het toneelmaken zelf.
In de rui maakt namelijk op onbarmhartige wijze duidelijk dat toneel noodzakelijk moet zijn. In vergelijking daarmee verschrompelen nogal wat repertoirevoorstellingen, met hun topbezetting, fraaie kostuums en uitgekiende lichtplan, tot artistieke futiliteiten. Hier is sprake van een stellingname en van de onbedwingbare behoefte om daar uiting aan te geven. Dat maakt deze prachtige voorstelling tot een absolute must.
terug
IN DE RUI