5 februari 2004, © de Volkskrant
Hysterischer dan de werkelijkheid
Door: Anne van Driel
Uit beschouwingen over Nederlandse vormgeving is zijn naam niet weg te slaan; Jop van Bennekom is een hype.
Ontwerper Jop van Bennekom maakt eigenzinnige tijdschriften: een 'real life magazine' gevuld met fictieve personages, of een homoblaadje met de wegwerpesthethiek van de stencilmachine. 'Dat blad connect zich niet met mode, niet met kunst, design of fotografie. Dus ja, wat 'is het nou?'
Linda de Mol maakt van haar hart geen moordkuil. Wat als je man begint te morren omdat je als kersverse moeder geen zin in seks hebt? 'Dan maak je maar zin', adviseert de tv-diva in Linda., het glossy tijdschrift vol artikelen door en over Linda. 'Alles komt goed', put het kijkcijferkanon uit eigen ervaring. Want Linda. is openhartig. En Linda. denkt commercieel: tijdschriften waarin beroemdheden zich opwerpen als rolmodel, zijn een doorslaand succes.
Maar wie dacht dat Linda. openhartig was, kent Marcel nog niet. Marcel is een 44-jarige man met een eet-obsessie. Noem hem een datum en hij weet wat hij at (17 december 1988: twee aardappelen, groene bonen, een stuk lamsvlees, twee rode wijn). Aan zijn bizarre relaas is het elfde nummer van Re-magazine gewijd, het eigenzinnige tijdschrift van ontwerper Jop van Bennekom en regisseur Arnoud Holleman.
Op de cover prijkt het hoofd van Marcel Musters, acteur en oprichter van toneelgroep Mugmetdegoudentand. Binnenin gaat hij op prachtige foto's van onder meer Inez van Lamsweerde en Vinoodh Matadin langzaam uit de kleren en toont hij zijn veel te zware lijf. Honderd kilo weegt Marcel, zo vermeldt een van de afgedrukte monologen. Maar de tijd van eindeloze dieten is hij allang voorbij. Liever geeft hij zich over aan oeverloze schransbuien en merkwaardige eet-experimenten. Soms tot overgeven toe. 'Als ik kots, dan kots ik zoals ik het volkslied zing', zegt Marcel in Marcel: 'Met rechte rug en opgeheven hoofd.'
Kom daar in Linda maar eens om.
'Ik wilde het al een tijdje over eten hebben', zegt Jop van Bennekom (33), in het kantoor van Re-Magazine in Amsterdam. 'Sowieso. Omdat het voor mij zelf een issue is. Ik heb ook, zeg maar, een jojo van vijftien kilo: kom mij over een half jaar tegen en ik kan zo maar tien kilo zwaarder zijn.' En daarnaast: Er is 'een soort paranoia' ontstaan rond eten, ons aangepraat door alle aangeprezen dieten.' Als hij weer eens een kilootje probeerde af te vallen, merkte hij het zelf: de contradictie in onze verhouding tot voedsel. 'Het continue besef dat de ene hap gezond kan zijn, de ander puur vergif.'
In Re-Magazine heeft hij dat willen omdraaien, zegt van Bennekom. 'Met Marcel. Iemand die al het eten bewust omarmt, als een uitweg uit die Oprah Winfrey-wereld van dieten.' Marcel is extreem. 'Toch', zegt Van Bennekom, 'geloof ik dat Marcel echt zou kunnen bestaan.'
Want Marcel is een verzinsel. Van Bennekom: 'Maar wel een dat de werkelijkheid dient.' Of zoals in het nawoord van Re-Magazine staat: Marcel is opgebouwd uit teksten die de redactie heeft gelezen, interviews die zij heeft gehouden. ook met Musters - die niet alleen zijn gezicht aan het tijdschrift leende, maar ook de hoofdrol speelt in FOOD COMA, een toneelmonoloog die vorige week in premiere ging, en grotendeels op Re-Magazine is gebaseerd.
'Marcel is half feit, half fictie', zegt Van Bennekom. 'Dat zit al besloten in het feit dat hij acteur is. Hij is een model. En dat is wat we willen herdefinieren: wat een model betekent voor een blad. Een model is een voertuig om ons verhaal te vertellen. Alle gesprekken, ook die met Musters, hebben we gefictionaliseerd. Want wat je wilt vertellen is toch een verhaal dat hysterischer is dan de werkelijkheid.'
Hilarisch en (quasi)diepzinnig. Fris, origineel. Maar soms ook: een beetje obscuur. De tijdschriften van Jop van Bennekom hangen van de contradicties aan elkaar. Neem Re-Magazine: een 'real life magazine' gevuld met fictieve personages.Een glossy die (in de begindagen) over zoiets doodnormaals als de kruimels op het tafelblad kon gaan.
Of neem BUTT: een homoblaadje met de wegwerpesthethiek van de stencilmachine. Maar waar dan weer wel een interview met R.E.M.-voorman Michael Stipe - nota bene gefotografeerd door Turner Prize winnaar Wolfgang Tillmans - in staat.
Hoewel Van Bennekom ook de restyling verzorgde van grote bestaande bladen (zoals Blvd. en architectuurtijdschrift Forum) en daarnaast catalogi en affiches ontwierp, zijn het toch vooral die door hem zelf opgerichte, kleinere tijdschriften waarmee hij furore maakt.
Vorige jaar kreeg hij er de Charlotte Kohlerprijs voor. Niet slecht, voor een 32-jarige. Maar in zijn geval: ook wel rijkelijk laat. Uit beschouwingen over Nederlandse vormgeving is zijn naam niet weg te slaan; Jop van Bennekom is een hype. Synoniem aan 'eigengereid' en 'geen compromissen'. Voor de tweejaarlijkse presentatie van het nieuwste Re-Magazine komt heel hip Amsterdam op de been.
Ook in het buitenland groeit Van Bennekoms faam. BUTT mag Tom Ford en Elton John onder zijn trouwe fans rekenen. En al kent het blad slechts een oplage van zesduizend, het Umfeld van vormgevers, mode-ontwerpers en andere kunstenaars dat het blad op de voet volgt, maakt BUTT ook voor adverteerders als Gucci, Dior en Helmut Lang interessant.
Een designer's designer. Een vormgever voor vormgevers. Zeker. En ten dele bepaalt dat zijn succes. Sinds zijn afstuderen aan de Jan van Eyck Academie in Maastricht (1997), waar hij met Re-Magazine begon, maar ook met BUTT (dat hij in 2001 samen met Volkskrant-journalist Gert Jonkers oprichtte) deconstrueert hij het medium tijdschrift. Legt hij de heersende mores bloot door ze te overtreden. Zo veranderde Re-Magazine met elk nieuw nummer van thema en uiterlijk. Plaatste het geen ongenaakbare hotshots op de cover, maar doordeweekse gezichten - door Anuschka Blommers en Niels Schumm ruecksichtlos gefotografeerd. En zo weigerde het tijdschrift zich slaafs op te stellen tegenover adverteerders. Tekst, lay-out en foto werden bedacht door de redactie zelf.
Die recalcitrante houding maakt het blad uniek. Maar ook: ongrijpbaar. Van Bennekom: 'Als ik in een of andere kiosk in Parijs Re-Magazine tegenkom, denk ik zelf ook: Dit komt echt uit de lucht vallen. Dat blad connect zich niet met mode, niet met kunst, design of fotografie. Dus ja, wat is het nou? Waar komt het vandaan?'
Dezelfde vragen kunnen met evenveel recht gesteld worden over Van Bennekom zelf - net als zijn Re-Magazine een fremdkorper immers, een consequente eenling binnen de vormgevingswereld. Het antwoord, zegt Van Bennekom, drong tot hem door toen hij een jaar of zestien was. 'Als een poink in de boik.' In een boekwinkel in Utrecht. 'Daar vond ik een boek van de Bond Nederlandse Ontwerpers. Een boek met allerlei flipflapdingen. Heel expliciet in zijn vorm. Ik vond het geweldig.'
Voor de hand liggend was dat overigens niet. Zijn vader had een garagebedrijf en Van Bennekom was klaar met de mavo. Goed, hij was geinteresseerd in design, vooral Memphis. Las op de etaleursschool de Eigen Huis & Interieur. En verzamelde platenhoezen van New Order. Maar dat boek kwam als een schok. 'Hoe iemand zoiets persoonlijks kon uitdrukken in de slipstream van alles wat er al was, buiten de conventionele media, buiten een museum om. Ik vond dat boek superalternatief. Omdat het een alternatief bood. 'Toen begreep ik ook waarom ik die door Peter Saville ontworpen platenhoezen verzamelde, want ik hield eigenlijk helemaal niet van New Order. Ik begreep opeens dat het een beroep was.'
Al moesten de grenzen van beroep van grafisch ontwerper wel behoorlijk worden opgerekt, voordat het Van Bennekom paste. Op de Jan van Eyck Academie, die hij na de Arnhemse kunstacademie bezocht, deed hij opdrachten voor Viktor & Rolf en andere mode-ontwerpers. 'Maar ik vond het nooit genoeg. Ik wilde niet alleen teksten vormgeven, ik wilde ook zelf aan die teksten sleutelen.' De vrijheid daarvoor vond hij in het tijdschrift, dat in de handen van 'vormgever slash ontwerper slash redacteur slash art-director slash uitgever' Van Bennekom nooit een echt tijdschrift werd. Eerder 'een persoonlijk platform'. Een podium waarop hij kunstenaars en disciplines kon verbinden - 'langs bestaande instituties om'.
Van Bennekom was niet alleen een van de eersten die de dienstbaarheid van het ontwerpersvak inruilde voor een autonomie die aan de beeldende kunsten raakte - hij houdt het ook het langst en meest consequent vol. Veel ontwerpers van zijn generatie werken weer bij bureautjes, en besteden hun tijd vooral aan werk in opdracht. Voor hen was 'het auteurschap van de vormgever' een kortstondige trend. Voor Van Bennekom is het een overtuiging.
Op dezelfde manier houdt hij aan zijn thema's vast. Hoe verschillend de diverse afleveringen van Re-Magazine ook zijn, het is een tijdschrift dat altijd gaat over media-bewustzijn.' Van Bennekom: 'En wat heel reactionair is, wat altijd reageert op een wereld waarin media domineren, en wat daaraan tegelijk probeert te ontsnappen.' In een tijd van informatiegeweld introduceerde Van Bennekom vertraging: met een mooie, strakke vormgeving en met sobere foto's. Of in 'interviews met vrienden die gingen over werkelijk helemaal niets.' In een wereld die nonstop wordt opgejaagd met visuele informatie, maakte hij een tijdschrift dat voornamelijk bestond uit tekst.
'Soms lukt zo'n ontsnapping, soms is hij geforceerd', zegt Van Bennekom. De editie met als titel The Information Trashcan bijvoorbeeld. 'Dat was een soort twintigduizend woorden tellende bekentenis die uit het blad viel. Als ik het zeg, klinkt dat alleen al heel erg hysterisch.' Maar neem zo'n nummer over Claudia - 'een model zo mooi en zo succesvol, en met haar twee meter lengte letterlijk groter dan het leven zelf'. Of het nummer over Marcel: 'Die vind ik heel begrijpbaar. Dat is visueel bijna een publieksblad. Marcel is 44, weegt bijna 100 kilo, maar hij is wel een soort pin-up. Komt ook omdat Marcel Musters er heel sexy uitziet met die baard. Mijn moeder had ook zoiets van: 'He, hallo!'
Re-Magazine #11: Marcel. Uitgeverij Artimo, A 9,-, www.remagazine.com.
BUTT #9, tel. 020 3209032. € 5,-.
FOOD COMA door mugmetdegoudentand/KaDeWe. Huis a/d Werf, Utrecht, t/m 7 februari. Tournee.
terug
FOOD COMA